जाडो बढेसँगै सक्रिय हुँदै विभिन्न भाइरस, रुघाखोकीदेखि झाडापखालासम्मको जोखिम
दसैँ–तिहारको चहलपहल सकिएसँगै मौसममा चिसोपन बढ्न थालेको छ। बिहान र बेलुकाको तापक्रम घट्दै जाँदा जनजीवनमा चिसोको प्रभाव देखिन थालेको छ। मौसम परिवर्तनसँगै बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म विभिन्न स्वास्थ्य समस्याबाट प्रभावित हुन थालेका छन्।
चिसो मौसममा अस्पताल पुग्ने बिरामीको संख्या बढ्ने गरेको चिकित्सकहरू बताउँछन्। सामान्य रुघाखोकीदेखि गम्भीर श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या र पाचन प्रणालीमा देखिने संक्रमणसम्मले मानिसलाई सताउने गरेको छ।
चिकित्सकहरूका अनुसार कम तापक्रम, सुख्खा हावा र मानिसहरू बन्द कोठाभित्र बढी समय बिताउने प्रवृत्तिले विभिन्न भाइरसको संक्रमण फैलिन अनुकूल वातावरण बनाउँछ। विशेषगरी इन्फ्लुएन्जा, राइनो, नोरो र एडिनो भाइरसका कारण जाडोयाममा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिने गर्छन्।
महामारीको इतिहास बोकेको इन्फ्लुएन्जा
जाडो मौसममा सबैभन्दा बढी चर्चामा रहने संक्रमणमध्ये इन्फ्लुएन्जा एक हो। सामान्य भाषामा फ्लू भनिने यो रोग इन्फ्लुएन्जा भाइरसका कारण लाग्छ। यसले जुनसुकै उमेर समूहका मानिसलाई संक्रमण गर्न सक्छ।
इतिहास हेर्दा इन्फ्लुएन्जाले पटक–पटक विश्वव्यापी महामारीको रूप लिएको पाइन्छ। सन् १५८० को दशकमा अफ्रिका, एसिया र युरोपसम्म फैलिएको इन्फ्लुएन्जालाई इतिहासकै प्रारम्भिक अभिलेखित महामारीमध्ये एक मानिन्छ। त्यसपछि सन् १८३० मा पनि यसले महामारीको रूप लिएको थियो।
सन् १९१८ मा फैलिएको एचवानएनवान भाइरसबाट उत्पन्न स्पेनिस फ्लू इतिहासकै विनाशकारी महामारीमध्ये एक बन्यो। यसले विश्वभर करोडौँ मानिसको ज्यान लिएको थियो।
त्यसपछि सन् १९५७–५८ मा एसियन फ्लू र सन् १९६८–६९ मा हङकङ फ्लूले विश्वभर ठूलो मानवीय क्षति पुर्याए। सन् २००९ मा स्वाइन फ्लूका कारण पनि विश्वभर लाखौँ मानिस प्रभावित भए।
इन्फ्लुएन्जा भाइरसका विभिन्न प्रकारमध्ये ए र बी ले मानिसमा मौसमी फ्लू फैलाउने गर्छन्। संक्रमण भएपछि उच्च ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, खोकी लाग्ने, घाँटी दुख्ने तथा मांसपेशी र जोर्नी दुख्ने लक्षण देखिन्छन्। जोखिम समूहका व्यक्तिमा निमोनियाजस्ता गम्भीर समस्या पनि हुन सक्छन्।
संक्रमित व्यक्तिले बोल्दा, खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा निस्कने श्वासप्रश्वासका सूक्ष्म छिटाबाट यो भाइरस अर्को व्यक्तिमा सर्न सक्छ। संक्रमित सतह छोएर हात नधोई नाक, मुख वा आँखा छुँदा पनि संक्रमणको जोखिम रहन्छ।
रुघाखोकीको प्रमुख कारण राइनो भाइरस
जाडो लागेसँगै नाकबाट पानी बग्ने, लगातार हाच्छिउँ आउने र घाँटी खसखसाउने समस्या धेरैमा देखिन्छ। यस्ता सामान्य रुघाखोकीको प्रमुख कारणमध्ये राइनो भाइरस पनि एक हो।
सन् १९५० को दशकमा वैज्ञानिकहरूले रुघाखोकीको कारण पहिचान गर्न अनुसन्धान गरेका थिए। सन् १९५६ मा राइनो भाइरस पहिचान भएपछि यसको संक्रमणबारे थप अध्ययन अघि बढ्यो। ग्रिक भाषामा राइनोको अर्थ नाकसँग सम्बन्धित हुन्छ। यो भाइरसले मुख्य रूपमा नाक र माथिल्लो श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर गर्ने भएकाले यस्तो नाम दिइएको हो।
राइनो भाइरसका ए, बी र सी गरी विभिन्न समूह छन्। यसले नाक बन्द हुने, सिगान बग्ने, हाच्छिउँ आउने, घाँटी दुख्ने र सामान्य खोकी लाग्ने समस्या निम्त्याउँछ।
अधिकांश अवस्थामा यो संक्रमण सामान्य हुन्छ र केही दिनमै निको हुन्छ। तर रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्ति तथा दीर्घरोगीमा संक्रमण लामो समय रहन वा जटिलता निम्त्याउन सक्छ।
पेट र आन्द्रामा असर गर्ने नोरो भाइरस
जाडो मौसममा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग मात्र होइन, पाचन प्रणालीमा असर गर्ने भाइरसको संक्रमण पनि देखिन्छ। त्यसमध्ये नोरो भाइरस अत्यन्त संक्रामक मानिन्छ।
सन् १९६८ मा अमेरिकाको ओहायोस्थित नोर्वाक शहरको एक विद्यालयमा झाडापखालाको प्रकोप देखिएपछि यो भाइरस पहिलो पटक पहिचान भएको थियो। सुरुमा नोर्वाक भाइरस भनिएको यसलाई सन् २००२ पछि नोरो भाइरस नाम दिइयो।
यसको संक्रमणले पेट दुख्ने, बान्ता हुने, पखाला लाग्ने, ज्वरो आउने र शरीर कमजोर हुने समस्या निम्त्याउँछ। दूषित खाना तथा पानी र संक्रमित व्यक्तिसँगको सम्पर्कबाट यो भाइरस फैलिन्छ।
संक्रमण भएको १२ देखि ४८ घण्टाभित्र लक्षण देखिन सक्छन्। सामान्यतया एकदेखि तीन दिनसम्म समस्या रहन्छ। तर शरीरमा पानीको मात्रा कम हुँदा विशेषगरी बालबालिका र वृद्धवृद्धामा जोखिम बढ्न सक्छ।
घाँटी र श्वासप्रश्वासमा असर गर्ने एडिनो भाइरस
एडिनो भाइरस पनि चिसो मौसममा देखिने संक्रमणमध्ये एक हो। अमेरिकी वैज्ञानिक वालेस रोवे र उनको टोलीले सन् १९५३ मा मानव एडिनोइड तन्तुको अध्ययन गर्ने क्रममा यो भाइरस पत्ता लगाएका थिए।
यस भाइरसका विभिन्न प्रकारले श्वासप्रश्वास प्रणाली, आँखा र पाचन प्रणालीमा संक्रमण गराउन सक्छन्। संक्रमित व्यक्तिमा घाँटी दुख्ने, ज्वरो आउने, खोकी लाग्ने, आँखा रातो हुने तथा पेटसम्बन्धी समस्या देखिन सक्छन्।
सामान्य अवस्थामा संक्रमण आफैँ निको हुन सक्छ। तर केही अवस्थामा विशेषगरी बालबालिका र कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिमा निमोनिया तथा अन्य गम्भीर समस्या देखिन सक्छन्।
चिसो मौसममा भाइरस किन बढी फैलिन्छन्?
चिसो बढेसँगै भाइरसजन्य संक्रमण देखिनुका पछाडि विभिन्न कारण छन्। कम तापक्रम र कम आर्द्रताले केही भाइरसलाई वातावरणमा बढी समयसम्म संक्रामक अवस्थामा रहन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
चिसो र सुख्खा हावाले नाक तथा श्वासप्रश्वास प्रणालीको भित्री सतहलाई सुख्खा बनाउन सक्छ। यसले शरीरको प्राकृतिक प्रतिरक्षा प्रक्रियामा असर पार्न सक्छ।
त्यस्तै, जाडोमा घाममा कम बस्ने बानीका कारण शरीरमा भिटामिन डीको मात्रा घट्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। भिटामिन डीले प्रतिरक्षा प्रणालीको सामान्य काममा भूमिका खेल्छ।
अर्कोतर्फ, चिसोबाट बच्न मानिसहरू झ्यालढोका बन्द गरेर घर तथा कार्यालयभित्र बढी समय बिताउँछन्। पर्याप्त हावा आवतजावत नहुँदा संक्रमित व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा भाइरस सर्ने सम्भावना बढ्छ।
कुन भाइरसले कस्ता लक्षण देखाउँछन्?
चिसो मौसममा देखिने भाइरसले शरीरका फरक–फरक प्रणालीमा असर गर्छन्।
इन्फ्लुएन्जा: उच्च ज्वरो, खोकी, टाउको दुख्ने, मांसपेशी दुख्ने र थकान हुने।
राइनो भाइरस: नाकबाट पानी बग्ने, नाक बन्द हुने, हाच्छिउँ आउने र घाँटी खसखसाउने।
नोरो भाइरस: पेट दुख्ने, बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने र शरीरमा पानीको कमी हुने।
एडिनो भाइरस: घाँटी दुख्ने, ज्वरो आउने, खोकी लाग्ने, आँखा रातो हुने र कहिलेकाहीँ निमोनिया हुने।
यस्ता लक्षण देखिएमा सामान्य रुघाखोकी भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती दुख्ने, अत्यधिक ज्वरो आउने, शरीरमा पानीको कमी हुने वा बिरामीको अवस्था बिग्रँदै जाने भए तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।
जाडोमा भाइरसबाट कसरी जोगिने?
चिसो मौसममा संक्रमणबाट बच्न व्यक्तिगत सरसफाइ र दैनिक जीवनशैलीमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। चिकित्सकहरूका अनुसार सामान्य सावधानी अपनाउँदा पनि भाइरस संक्रमणको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
खाना खानुअघि, शौचालय प्रयोग गरेपछि र बाहिरबाट घर फर्किएपछि साबुनपानीले राम्रोसँग हात धुनुपर्छ। सफा तथा सुरक्षित पानी पिउने र ताजा एवं राम्ररी पकाएको खाना खाने बानी बसाल्नुपर्छ।
जाडो छ भन्दैमा घर तथा कार्यालयका झ्यालढोका पूर्ण रूपमा बन्द गरेर बस्नु हुँदैन। पर्याप्त हावा आवतजावत हुने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। भीडभाड भएका स्थानमा जाँदा र बिरामी व्यक्तिको नजिक रहँदा मास्क प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
खोक्दा वा हाच्छिउँ गर्दा नाक र मुख टिस्यु वा कुहिनाले छोप्नुपर्छ। प्रयोग गरिएको टिस्यु सुरक्षित रूपमा फाल्ने र त्यसपछि हात सफा गर्नुपर्छ। संक्रमण भएको अवस्थामा अरूलाई नसरोस् भन्नका लागि मास्क लगाउने र सम्भव भएसम्म घरमै आराम गर्ने गर्नुपर्छ।
त्यस्तै, सन्तुलित खानपान, फलफूल तथा तरकारीको नियमित सेवन, पर्याप्त निद्रा र शरीरलाई न्यानो राख्ने कपडा प्रयोग गर्नुपर्छ। जोखिम समूहका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मौसमी इन्फ्लुएन्जाविरुद्धको खोप लगाउन पनि सक्छन्।
जाडोयाममा देखिने सबै स्वास्थ्य समस्या सामान्य रुघाखोकी मात्र नहुन सक्छन्। त्यसैले लक्षणलाई समयमै पहिचान गर्ने, आवश्यक सावधानी अपनाउने र समस्या गम्भीर भए स्वास्थ्यकर्मीको परामर्श लिने गर्नु नै संक्रमणबाट सुरक्षित रहने प्रभावकारी उपाय हो।



(0)
टिप्पणी गर्न लगइन गर्नुहोस्