इबोला भाइरस पुनः अफ्रिकाका लागि गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी डेमोक्र्याटिक रिपब्लिक (डीआर) कंगो र युगान्डामा देखिएका पछिल्ला प्रकोपहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूको ध्यान फेरि केन्द्रित गरेको छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार पूर्वी कंगो र छिमेकी युगान्डामा फैलिएको इबोलाको ‘बुन्डिबुग्यो’ भेरियन्टलाई अन्तर्राष्ट्रिय सार्वजनिक स्वास्थ्य आपतकालका रूपमा मूल्यांकन गरिएको छ। कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली, सशस्त्र द्वन्द्व, ढिलो पहिचान र सरकारी निकायप्रतिको अविश्वासका कारण भाइरस तीव्र रूपमा फैलिन सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

कंगोमा तीव्र फैलावट

सन् २०२६ को मे महिनामा डीआर कंगोको इतुरी र उत्तर किभु प्रान्तमा नयाँ इबोला प्रकोप पुष्टि गरिएको थियो। स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार यो प्रकोप ‘बुन्डिबुग्यो’ प्रकारको भाइरसबाट फैलिएको हो, जसका लागि हालसम्म प्रभावकारी खोप वा निश्चित उपचार उपलब्ध छैन।

रिपोर्टअनुसार संक्रमित र मृत्यु हुनेको संख्या बढ्दो क्रममा छ। प्रारम्भिक अनुमानमा सयौँ शंकास्पद संक्रमित र ठूलो संख्यामा मृत्यु दर्ता भएको बताइए पनि नियन्त्रण बाहिर जान सक्ने जोखिम बढेको छ।

डब्लुएचओले संक्रमितहरूसँग सम्पर्कमा आएका सबै व्यक्तिको पहिचान र निगरानी चुनौतीपूर्ण बनेको जनाएको छ। प्रकोप ढिलो गरी पत्ता लाग्नु, स्वास्थ्य केन्द्रमाथि आक्रमण, सुरक्षात्मक सामग्रीको अभाव र भ्रमपूर्ण सूचनाले नियन्त्रण प्रयास कमजोर बनेका छन्।

पूर्वी कंगोमा जारी सशस्त्र द्वन्द्वका कारण स्वास्थ्यकर्मीहरू प्रभावित क्षेत्रमा सुरक्षित रूपमा पुग्न नसकिरहेको अवस्था छ। कतिपय बिरामी क्वारेन्टाइन केन्द्रबाट भागेको समेत रिपोर्ट गरिएको छ।

युगान्डाको अनुभव

युगान्डाले सन् २०२५ र २०२६ मा इबोलाका विभिन्न प्रकारका प्रकोप सामना गरेको थियो। राजधानी कम्पालामा एक नर्सको मृत्युपछि प्रकोप पुष्टि भएको थियो।

स्वास्थ्य अधिकारीहरूले व्यापक सम्पर्क पहिचान, आकस्मिक उपचार केन्द्र स्थापना र जनचेतना अभियान सञ्चालन गरेका थिए। डब्लुएचओ र युनिसेफको सहयोगमा कडा निगरानी प्रणाली लागू गरिएको थियो।

यसै क्रममा ‘सुडान भाइरस डिजिज’ विरुद्ध पहिलो क्लिनिकल खोप परीक्षण सुरु हुनु इबोला नियन्त्रण प्रयासमा महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिएको छ। पछि लगातार ४२ दिन नयाँ संक्रमण नदेखिएपछि प्रकोप अन्त्य घोषणा गरिएको थियो।

किन यो प्रकोप खतरनाक छ ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार हालको इबोला प्रकोप अघिल्ला वर्षहरूभन्दा बढी जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। ‘बुन्डिबुग्यो’ प्रकारका लागि प्रभावकारी खोप उपलब्ध नहुनु यसको प्रमुख कारण हो।

त्यसैगरी, द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा फैलिएको संक्रमण, विस्थापित जनसंख्या र कमजोर स्वास्थ्य संरचनाले रोग नियन्त्रण कठिन बनाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र स्वास्थ्य बजेट कटौतीले पनि अवस्था थप जटिल बनेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

डब्लुएचओले प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षित पहुँचका लागि युद्धविरामको समेत आह्वान गरेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया

डब्लुएचओ, एमएसएफ, युनिसेफ तथा अन्य सहायता संस्थाहरूले प्रभावित क्षेत्रमा आपत्कालीन सहयोग विस्तार गरिरहेका छन्। उपचार केन्द्र स्थापना, सम्पर्क अनुगमन र जनचेतना अभियान सञ्चालन भइरहेको छ।

तर समुदायस्तरमा रहेको अविश्वास, अफवाह र त्रासका कारण उपचार प्रक्रिया चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

इबोला भाइरस पहिलो पटक सन् १९७६ मा कंगोमा पहिचान गरिएको थियो। सन् २०१४–१६ को पश्चिम अफ्रिका महामारी यसको सबैभन्दा ठूलो प्रकोप मानिन्छ, जसमा हजारौँको ज्यान गएको थियो।

सीडीसीका अनुसार उचित उपचार नपाए इबोलाको मृत्यु दर अत्यधिक उच्च रहन सक्छ।

निष्कर्ष

कंगो र युगान्डामा देखिएको नयाँ इबोला प्रकोपले विश्वभर संक्रामक रोग नियन्त्रण अझै ठूलो चुनौती रहेको देखाएको छ। यद्यपि डब्लुएचओका अनुसार वैश्विक फैलावटको जोखिम कम भए पनि अफ्रिकाभित्र क्षेत्रीय जोखिम उच्च रहेको छ।

समयमै प्रभावकारी कदम नचालिए यो प्रकोप ठूलो मानवीय संकटमा परिणत हुन सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन्।