फिनल्याण्डको हिटलान्जोकी नदीमा रहेका पुराना जलविद्युत बाँधहरू हटाइएपछि नदीले पुनः आफ्नो पुरानो स्वरूप लिन थालेको छ। पानीको बहाव तीव्र र चिसो बनेको छ भने नदीको प्राकृतिक आवाज पुनः सुनिन थालेको छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, सय वर्षपछि सालमन माछाहरू पुनः नदीको माथिल्लो भागतर्फ फर्किएका छन्।

तीनवटा जलविद्युत बाँध हटाइएपछि सालमन माछाहरूले लामो समयदेखि बन्द रहेको आफ्नो प्राकृतिक प्रजननस्थलमा पुग्ने अवसर पाएका हुन्। वातावरणविद्हरूका अनुसार यो केवल एउटा नदीको परिवर्तन मात्र नभई सम्पूर्ण नदी पारिस्थितिक प्रणालीको पुनर्जन्म हो।

यस्तै अभियान अहिले युरोपभर तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। विभिन्न देशहरूले दशकौँ पुराना र काम नलाग्ने बाँध, वेयर, कल्भर्ट तथा अन्य अवरोधहरू हटाइरहेका छन्। ‘ड्याम रिमुभल युरोप’को प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा मात्रै २१ देशमा रेकर्ड ६०३ वटा नदी अवरोध हटाइएका छन्। यसले ३,७४० किलोमिटरभन्दा बढी नदीलाई पुनः स्वतन्त्र बहावमा फर्काएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नदीमा बनाइएका बाँधहरूले पानीको तापक्रम बढाउने, जैविक पदार्थ थुपार्ने तथा मिथेनजस्ता हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गराउने समस्या सिर्जना गर्छन्। यसका कारण नदीको जैविक विविधता कमजोर बन्दै गएको छ।

युरोपियन इकोलोजिकल एजेन्सीका अनुसार युरोपका नदीहरूमा करिब १२ लाख अवरोध रहेका छन्, जसले नदीहरूको प्राकृतिक बहावलाई खण्डित बनाएका छन्। यसले माछा, चराचुरुङ्गी, कीरा तथा अन्य जलजन्य जीवहरूको जीवनचक्रमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ।

विशेषगरी एटलान्टिक सालमन, ट्राउट र युरोपेली इलजस्ता माछाहरू प्रजननका लागि आवश्यक पर्ने माथिल्लो नदी क्षेत्रमा पुग्न नसक्दा तिनको संख्या घट्दै गएको छ। कतिपय स्थानमा ती प्रजाति स्थानीय रूपमा लोपसमेत भएका छन्।

फिनल्याण्ड, फ्रान्स, स्वीडेन, स्पेन, बेल्जियम, जर्मनी तथा इङ्गल्याण्डजस्ता देशहरूले नदी पुनर्जीवन अभियानलाई प्राथमिकता दिएका छन्। फ्रान्सको सेलुन नदीमा रहेका विशाल भेजिन र ला रोश–क्वि–बोइत बाँध हटाइएपछि झन्डै ९० किलोमिटर नदी पुनर्जीवित भएको छ।

स्वीडेनले सन् २०२५ मा सबैभन्दा धेरै १७३ अवरोध हटाएको छ भने फिनल्याण्डले १४३ र स्पेनले १०९ अवरोध हटाएका छन्। युरोपेली सङ्घले सन् २०३० सम्म २५ हजार किलोमिटर नदीलाई पुनः स्वतन्त्र बहावमा फर्काउने लक्ष्य लिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार बाँध हटाउनु केवल कङ्क्रिट भत्काउने प्रक्रिया मात्र होइन। यसका लागि वातावरणीय मूल्याङ्कन, इन्जिनियरिङ अध्ययन, नदी किनार स्थिरीकरण तथा दीर्घकालीन निगरानी आवश्यक पर्छ। तर एकपटक अवरोध हटाइएपछि नदी पुनर्जीवित हुने प्रक्रिया आश्चर्यजनक रूपमा छिटो सुरु हुने गरेको छ।

संयुक्त राज्य अमेरिकामा पनि क्लामाथ र एल्व्हा नदीमा ठूला बाँध हटाइएपछि नदी प्रणाली उल्लेखनीय रूपमा पुनर्जीवित भएको उदाहरण प्रस्तुत गरिएको छ।

वातावरणविद्हरूका अनुसार नदीहरूलाई पुनः स्वतन्त्र बहावमा फर्काउनु जलवायु परिवर्तन, बाढी, खडेरी तथा जैविक विविधता संकटसँग जुध्न महत्त्वपूर्ण कदम हो। उनीहरू भन्छन्, “जब नदी जीवित हुन्छ, त्यसको आफ्नै आवाज हुन्छ। त्यो आवाज नै जीवनको बहाव हो।”