कर्णाली प्रदेशको घना जङ्गल र मध्यपहाडी लोकमार्ग आसपास अझै पनि एउटा यस्तो समुदाय बस्छ, जसको जीवनशैली आजको आधुनिक समाजभन्दा पूर्ण रूपमा फरक छ। उनीहरू हुन्—राउटे, नेपालका अन्तिम फिरन्ते वनवासी समुदाय।

सुर्खेतदेखि केही घण्टा पूर्वतर्फ जाँदा भेटिने उनीहरूको बस्ती कहिले कता, कहिले कता सर्छ। टहराजस्ता अस्थायी घर, काठका सामग्री, र जंगलमै निर्भर जीवनशैली उनीहरूको पहिचान हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यही पहिचान संकटमा परेको छ।

सहायता धेरै, जीवनमा परिवर्तन कम

पछिल्ला दुई दशकमा संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारदेखि विभिन्न गैरसरकारी संस्थासम्मले राउटे समुदायको नाममा करोडौँ रुपैयाँ खर्च गरेका छन्। खाद्यान्न, कपडा, भत्ता, स्वास्थ्य शिविरदेखि ‘मूल प्रवाहीकरण’ कार्यक्रमसम्मका नाममा ठूलो बजेट छुट्याइएको छ।

तर यी कार्यक्रमहरूको प्रभाव समुदायभित्र स्थायी सुधार ल्याउनेभन्दा पनि वितरणमुखी राहतमा सीमित देखिन्छ। धेरैजसो सामग्री तत्काल वितरण भए पनि दीर्घकालीन विकास वा जीवनशैली सुधारमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिँदैन।

मदिरा र परनिर्भरता: बढ्दो समस्या

पछिल्ला वर्षमा राउटे समुदायमा मदिरा सेवन ठूलो समस्याका रूपमा देखिएको छ। पहिले बाहिरी संसारसँग कम सम्पर्क राख्ने यो समुदाय अहिले सहयोग र पैसासँग नजिक हुँदै जाँदा केही व्यक्तिहरू कुलतमा फस्ने गरेको स्थानीयहरूको भनाइ छ।

विशेषगरी नगद सहयोग र असंगठित वितरण प्रणालीले केहीलाई अस्थायी राहत त दिएको छ, तर दीर्घकालीन रूपमा परनिर्भरता बढाएको देखिन्छ।

जनसंख्या घट्दो, चिन्ता बढ्दो

करिब २० वर्षअघि दुई सयभन्दा बढी रहेको राउटे जनसंख्या अहिले घटेर झण्डै आधामा पुगेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। जन्मदरभन्दा मृत्युदर बढी हुनु, कुपोषण, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच नहुनु र कमजोर जीवनशैली यसको प्रमुख कारण मानिन्छ।

बालबालिकाको मृत्युदर पनि चिन्ताजनक रूपमा बढिरहेको छ। स्वास्थ्य सुविधा टाढा हुनु र परम्परागत उपचारमा निर्भरता अझै कायम रहनु समस्या थप गम्भीर बनिरहेको छ।

आधुनिक हस्तक्षेप र विवाद

राउटे समुदायलाई ‘मूल प्रवाहीकरण’ गर्ने नाममा शिक्षा, स्वास्थ्य र पुनर्स्थापनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिए पनि ती धेरैजसो उनीहरूको इच्छाअनुसार नभएको आलोचना पनि छ।

कुनै कार्यक्रममा उनीहरूलाई कोट लगाइदिने, फोटो खिच्ने वा प्रचारका लागि प्रयोग गर्ने तर आवश्यक संरचना नबनाउने प्रवृत्तिले प्रश्न उठाएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्तो हस्तक्षेपले उनीहरूको मौलिक संस्कृति जोगाउनुभन्दा पनि निर्भरता बढाउने जोखिम हुन्छ।

राउटेहरूको आफ्नै संसार

राउटे समुदायको आफ्नै सामाजिक संरचना छ। मुखिया प्रणाली, जंगलमा आधारित जीवन, काठका सामग्री बनाउने सीप र घुमन्ते जीवनशैली उनीहरूको विशेषता हो।

उनीहरू आधुनिक नागरिकताको प्रणालीभन्दा बाहिर रहे पनि आफ्नै नियम र परम्परामा जीवन चलाउँछन्। जंगल, कन्दमूल, सिकार र सानो व्यापारमा आधारित उनीहरूको अर्थतन्त्र आज बाहिरी प्रभावले परिवर्तन हुँदै गएको छ।

भविष्यको प्रश्न

सबैभन्दा ठूलो प्रश्न अहिले यही हो—राउटे समुदायलाई विकासको नाममा बदल्ने कि उनीहरूको मौलिक जीवनशैलीलाई संरक्षण गर्ने?

एकातिर राज्य र संस्थाहरू उनीहरूलाई आधुनिक प्रणालीमा ल्याउन चाहन्छन्, अर्कोतर्फ उनीहरूको संस्कृति र स्वतन्त्र जीवनशैली जोगाउनुपर्ने तर्क पनि बलियो छ।

तर अहिलेको तथ्यले देखाउँछ—लगानी बढे पनि परिणाम कमजोर छ, र समुदायको अस्तित्व नै जोखिममा पर्न थालेको छ।

कर्णालीका जंगलमा बस्ने राउटेहरूको कथा केवल एउटा समुदायको होइन, राज्यको विकास दृष्टिकोण र मानव अधिकारको गहिरो प्रश्न पनि हो।